ديگر خطرى حكومت او را تهديد نخواهد كرد . البته اين ها همه موضوع بحث ها مستقل ديگرى است كه در اين مقال جاى شرح آن ها نيست . شرايط خاص فرهنگى جامعه اسلامى در عصر عباسيان با اين كه اسلام در عصر پيامبر عليه السلام از محيط حجاز بيرون نرفت ، ولى چون زيربنايى محكم و استوار داشت ، بعد از رحلت آن حضرت عليه السلام به سرعت رو به گسترش نهاد ؛ آن چنان كه در مدت كوتاهى سراسر دنياى متمدن آن عصر را فرا گرفت و باقى ماندهء تمدن هاى پنج گانهء عظيم روم ، ايران ، مصر ، يمن ، كلده و آشور را كه در شمال ، شرق ، غرب و جنوب حجاز بودند . در كورهء داغ خود فرو برد تا آن چه خرافه و ظلم و انحراف و فساد و استبداد بود ، بسوزد و آن چه مثبت و مفيد بود ، زير چتر تمدن شكوهمند اسلامى با صبغهء الهى و توحيدى بماند . طبيعت علم دوستى اسلام سبب شد كه به موازات پيشرفت هاى سياسى و عقيدتى در كشورهاى مختلف جهان ، دانش هاى آن كشور به محيط جامعهء اسلامى راه يابد و كتب علمى ديگران ، از يونان گرفته تا مصر و از هند تا ايران و روم ، به زبان تازى كه زبان اسلامى بود ، ترجمه شود . علماى اسلامى كه فروغ انديشهء خود را از مشعل قرآن كرفته بودند ، دانش هاى ديگران را مورد نقد و بررسى قرار دادند و ابتكارات و ابداعات جديد و فراوانى بر آن افزودند و